ENGELLİ İŞÇİ ÇALIŞTIRILMASINDA DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

 Tanım;

  • Engelli: Fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıplarından dolayı topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireyi ifade eder. (5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun 3-c)
  • Özürlü: Doğuştan ya da sonradan herhangi bir nedenle bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılamada güçlükleri olan ve korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyan kişilerden çalışma gücünün en az % 40’ındanyoksun olduğu sağlık kurulu raporu ile belgelenenleri ifade eder. (Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 3-e)
  • Toplumumuzda engelli ifadesi genellikle fiziksel engeller açısından kullanılmakta ise de; ruhsal anlamda da engeli bulunan kişiler engelli işçi statüsünden yararlanabilirler. Örneğin şizofreni, bipolar bozukluk ya da ağır düzeyde anksiyete bozukluğu olan kişiler de hastaneden bu rahatsızlığı ile ilgili doktor raporu almaları halinde işyerinde engelli işçiler için tanınan ayrıcalıklardan istifade edebilirler.
  • Duyma, görme engeli olanlar, el ve ayak parmakları gibi uzuv eksikliği olanlar, ankilozan spondilit rahatsızlığı olanlar, böbrek veya kalp rahatsızlığı olanlar engelli statüsünden yararlanabilirler. Hangi rahatsızlıklara ne kadar engelli raporu verildiğini ekteki cetvelde bulabilirsiniz. (EK 1- Özür Oranları Cetveli)

Engellilik oranı;

  • Engelli işçi sayılabilmek için en az %40 engelli olunduğuna dair sağlık kurulu raporu bulunmalıdır.

Asgari İşçi Sayısı ile Engelli İşçi Sayısının Hesaplanması;

  • İşyerinde en az 50 işçi çalışıyor olmalıdır. İşverenin aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri varsa bu işyerlerindeki işçilerin tamamının toplamında çalışan işçi sayısı esas alınır. Farklı il sınırları içindeki işçiler 50 kişilik sınırın belirlenmesinde dikkate alınmaz.
  • Elli işçi sayısının tespi­tinde çıraklar, stajyerler, meslek eğitimi gören öğrenciler, alt işveren işçileri, geçici (ödünç) iş ilişkisine göre geçici olarak çalıştırılan işçiler dikkate alın­mazlar. İş Kanunu’na göre, geçici işçi sağlama sözleşmesi ile çalışan işçi, 30. maddenin uygulanmasında özel istihdam bürosu ve geçici işçi ça­lıştıran işverenin işçi sayısına dâhil edilmez. 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetleri Kanunu uyarınca çıkarılan Yönetmeliğin, sadece engelli ve eski hükümlü sayısının belirlenmesine ilişkin hükmüne göre, bu belirlemede özel güvenlik görevlileri hesaba katılmazlar (m. 47). Aynı şekil­de, yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz ve işyerlerindeki işçi sayısının tespitinde yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz (İK m. 30/IV).
  • İşyerinde elli veya daha fazla işçi varsa; kamu kuruluşlarının en az %4, özel sektörün ise en az %3 oranında engelli işçi çalıştırma zorunluluğu vardır.
  • 50 ve daha fazla sayıda işçi çalıştıran işverenlerin, 4857 sayılı İş Kanununun 30 uncu maddesine göre her yılın Ocak ayı başından itibaren yürürlüğe girecek şekilde Bakanlar Kurulunca belirlenecek oranlarda, özürlü ve eski hükümlü ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun ek 1 inci maddesinin (B) fıkrasında yer alan terör mağduru (özel sektör için) işçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırmaları gerekmektedir. Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin toplam oranı yüzde altıdır. Ancak, özürlüler için belirlenecek oran toplam oranın yarısından az olamaz.
  • 2004 yılı için özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru çalıştırma oranı 08/03/2004 tarihli ve 2004/6976 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kamu sektörü için % 4 özürlü, % 2 eski hükümlü (3713 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesinin (A) fıkrası gereğince de ayrıca % 0.5 terör mağduru) olarak, özel sektör için ise % 3 özürlü, % 1 eski hükümlü, % 1 terör mağduru ve kalan % 1 de işverenin tercihi doğrultusunda özürlü veya eski hükümlü olarak belirlenmiştir.
  • Özel sektör işverenlerinin, tercihlerine bırakılan % 1’lik oranı özürlü veya eski hükümlülerden hangisi için kullanacaklarını Bakanlar Kurulu Kararının yayımlandığı 19/3/2004 tarihinden itibaren 15 gün içinde bulundukları yerdeki Kurum il veya şube müdürlüklerine bildirmeleri zorunludur. Bu süre içinde tercihini bildirmeyen işverenlerin tercih hakkını kullanmaktan sarfınazar ettikleri kabul edilerek, % 1’lik oranın kullanımı Kurum il veya şube müdürlüğü tarafından belirlenir.
  • Aynı il sınırları içinde aynı gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara ait birden fazla işyerinin bulunması halinde, çalıştırmakla yükümlü olunan özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru (özel sektör için) işçi sayısı bu işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısına göre hesaplanır. Ancak, aynı gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara ait olmasına rağmen ayrı ayrı tüzel kişiliği bulunan kuruluşlarda çalışan işçi sayıları birlikte dikkate alınmaz.
  • Örneğinaynı gerçek veya tüzel kişiler tarafından kurulmuş ve aynı il sınırları içinde faaliyet gösteren Güneş İnşaat ve Ticaret Anonim Şirketinde 35, Nazar Müşavirlik Taahhüt ve Ticaret Anonim Şirketinde 40 işçi çalışıyorsa, her bir şirket ayrı ayrı yükümlülük sahibi olacağından, her iki şirketin de zorunlu istihdam etme yükümlülüğü bulunmamaktadır.
  • ÖrneğinTarım ve Köyişleri Bakanlığının Adana’da bulunan taşra teşkilatından; İl Müdürlüğünde 25 işçi, ilçe müdürlüklerinde toplam 38 işçi, Köy Grubu Tarım Merkezlerinde 15 işçi, Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde 0, Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde 1, Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde 1, Zirai Üretim İşletmesi ve Personel Eğitim Merkezi Müdürlüğünde 0, İl Kontrol Laboratuvar Müdürlüğünde 2 işçi çalışmaktadır. Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Adana kontenjanı bu tüzel kişiliğin Adana’da bulunan adları geçen işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısı birlikte dikkate alınarak (toplam 82 işçi), hesaplanacaktır.
  • Niteliği itibarıyla 30 iş gününden fazla devam eden işlerde aynı gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlarda çalışan tüm işçiler kontenjan hesaplamasına dahil edilir.
  • Yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılan işçiler özürlü işçi sayısının tespitinde, özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru çalıştırılması özel kanunla yasaklanmış işyerlerinde çalıştırılan işçiler toplam işçi sayısının hesabında dikkate alınmaz. İşyerinde çalışan özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru işçiler, toplam işçi sayısından düşülür. Özürlü, Eski Hükümlü ve Terör Mağdurlarının İstihdamı Hakkındaki Usul ve Esaslara İlişkin Tebliğin 1 inci maddesinde bahsi geçen Bakanlar Kurulu Kararıyla 2004 yılı için işverenin tercihine bırakılan % 1’ lik oranı, eski hükümlü çalıştırmaktan muaf tutulan işverenler özürlü için, yer altı ve su altı işleri yapan işverenler de eski hükümlü için kullanmak zorundadır.
  • Özürlü, eski hükümlü ve terör mağdurlarının işyerlerinde tam süreli olarak çalıştırılmaları esastır. Ancak, işyerlerinde kısmi süreli işçi çalıştıran işverenler,  Tebliğin 4 üncü maddesi hükümleri çerçevesinde kısmi süreli olarak özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru istihdam edebilirler.
  • Örneğin aynı il sınırları içerisinde bir özel sektör işverenine ait 3 işyeri ve bu işyerlerinde 2’si özürlü, 1’i eski hükümlü olmak üzere toplam 153 işçi çalışmaktadır. Bu işyerlerinden 30 işçi çalışan bir işyeri eski hükümlü çalıştırmaktan muaf tutulmuştur. Söz konusu işverenin kontenjan hesaplaması yapılırken öncelikle çalışan özürlü ve eski hükümlüler toplam çalışan işçi sayısından düşülecektir (153-3=150). Özürlü kontenjanı hesaplanırken toplam 150 işçi üzerinden, eski hükümlü kontenjanı ise (150-30) toplam 120 işçi üzerinden hesaplanacaktır. Bu özel sektör işvereni tam süreli olarak 150 x % 3 = 5 özürlü, 150 x % 1 = 1.5 = 2 ( yarım ve üzeri tama iblağ edildiğinden) terör mağduru, 120 x % 1 = 1 de eski hükümlü çalıştıracak olup, kalan % 1’lik oranı da özürlü veya eski hükümlü yönünde kullanacaktır. Özürlü yönünde kullandığında % 4’ lük oran üzerinden çalıştıracağı özürlü sayısı 150 x % 4 = 6, eski hükümlü yönünde kullandığında ise % 2’ lik oran üzerinden çalıştıracağı eski hükümlü sayısı 120 x % 2 = 2.4 = 2 (yarımın altı atıldığından) olacaktır.
  • Örneğinaynı il sınırları içerisinde bir özel sektör işverene ait bir işyeri ve bu işyerinde 2’si özürlü, 2’ si terör mağduru olmak üzere toplam 379 işçisi var. Bu işyeri eski hükümlü çalıştırmaktan muaf tutulan bir işyeridir. Bu işyerinin kontenjan hesaplaması yapılırken öncelikle çalışan özürlü ve terör mağdurları toplam çalışan işçi sayısından düşülecektir (379-4=375). Belirlenen oranlara göre bu özel sektör işvereni tam süreli olarak 375 x % 4 = 15 özürlü (eski hükümlü çalıştırmaktan muaf tutulduğu için % 1’ lik tercihini özürlü için kullanmak zorunda olması nedeniyle), 375 x % 1 = 3.7 = 4 (yarım ve üzeri tama iblağ edildiğinden) terör mağduru çalıştıracaktır.
  • Engelli işçiler işyerinde çalışan toplam işçi sayısına ilave edilmez.
  • İşçi sayısının tespitinde belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan işçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür. (4857 Sayılı Kanun madde 30)
  • İşverenin engelli olmayan işçilerinden birisi sonradan engelli duruma düşerse bu işçiler de engelli işçi kadrosuna dahil edilebilir.

Engelli İşçilerin İşe Alınma Süreci;

    • 4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesi gereğince istihdamı zorunlu engelli kontenjanlarının takibi aylık olarak düzenli biçimde Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüklerince yapılmaktadır. Engelli kontenjan açığı bulunan işverenlerle iletişime geçilerek alınan engelli işgücü talepleri Kurumun internet sayfasında yayımlanmakta ve açık kalan kontenjanların bu suretle kapatılması yoluna gidilmektedir.
    • Engelli işçiler işe alınırken öncelikle İş ve İşçi Bulma Kurumuna başvurulmalıdır. İş ve İşçi Bulma Kurumu tarafından tescili yapılmayan işçi engelli statüsünde değerlendirilmez.
    • İş ve İşçi Bulma Kurumu aracılığı olmadan engelli istihdam eden işyeri engellinin işe başlama tarihinden itibaren bu durumu en geç 15 iş günü içinde İş ve İşçi Bulma Kurumuna bildirmesi ve tescil ettirmesi zorunludur. (Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 13. Madde)
    • İşyerinin işçisi iken engelli duruma düşenlere öncelik tanınır. Çalışırken özürlü, eski hükümlü olan ve iş akdi feshedilmeyenler için tescil talebinde bulunulması halinde gerekli belgelerine istinaden Kurumca özürlü, eski hükümlü olarak tescilleri yapılır. (Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 16. Madde)
    • İş ve İşçi Bulma Kurumu vasıtasıyla engelli işçi çalıştırmak isteyen kamu ve özel sektör işverenleri, çalıştırmakla yükümlü bulundukları işçileri, yükümlülüğün doğmasından itibaren 5 iş günü içinde niteliklerini de belirterek Kurumdan talep eder.
    • Taleplerde, işyerinde yapılan işin gerektirdiği ağırlıklı vasıfların üstünde istihdamı zorlaştırıcı şartlar öne sürülemez. Özürlü statüsündeki işçi taleplerinde, işin niteliği gerektirmediği sürece, özürlülük oranına üst sınır getirilemez ve özür grupları arasında ayrım yapılamaz.
    • Özel sektör işvereni, özürlü açığını yükümlülüğün doğduğu andan itibaren 30 gün içinde karşılamak zorundadır. (Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 15. Madde)
    • İş ve İşçi Bulma Kurumu, işyerinin engelli işçi çalıştırma talep tarihinden itibaren en geç 10 gün içinde, başvuranlardan nitelikleri uygun engellileri, durumlarını ve niteliklerini belirten belgelerle birlikte işverenle görüştürür. İşveren bu görüşmeden itibaren engelli işçi açığını, en geç 15 gün içinde, Kurum tarafından görüştürülenler ya da İş ve İşçi Bulma Kurumunda kayıtlı diğer engelli iş arayanları bizzat seçerek veya kendi imkanlarıyla temin edeceği engelliler arasından karşılar. İşe alınanları ve alınmayanları, alınmayış nedenlerini de belirterek İş ve İşçi Bulma Kurumuna

Engelli İşçinin İşten Çıkarılması;

  • İşverenler, işyerlerinde istihdam ettikleri özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru işçilerinden herhangi bir nedenle işten ayrılan, işine son verilenleri en geç onbeş gün içinde bulunduğu yerdeki Kurum il veya şube müdürlüğüne bildirmek zorundadır. (Özürlü, Eski Hükümlü ve Terör Mağdurlarının İstihdamı Hakkındaki Usul ve Esaslara İlişkin Tebliğ)

Engelli İşçi Çalıştırılamayacak İşler;

  • Yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz. Ayrıca engelliler, sağlık kurulu raporunda çalıştırılamayacakları belirtilen işlerde çalıştırılamaz.
  • Engelli kişinin sağlık raporunda çalışamayacağının belirtildiği işlerde de çalışması için zorlanması söz konusu olamaz.
  • Engellilerin gece çalışmaları yönünde herhangi bir engel söz konusu değildir. Gece çalışma yasağı sadece kadın ve çocuk işçilerle ilgilidir.

Engelli İşçi Çalıştırmamanın Cezası;

  • Engelli işçi çalıştırılmasına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmediği tespit edilen işveren hakkında 4857 sayılı İş Kanununun 101 inci maddesinde belirtilen her ay için 2018 yılı itibariyle 2.627 TL idari para cezası, işyerinin bulunduğu yerdeki Kurum İl Müdürü tarafından doğrudan verilir. Uygulanan cezaya rağmen kontenjan açığını kapatmayan işverene kontenjan açığını kapatıncaya kadar idari para cezası uygulanmaya devam edilir. 2018 yılı için işverene çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için 2.627- TL idari para cezası uygulanacaktır.

 Engelli İşçiler İçin Ödenecek Sigorta Primleri ve Teşvikler;

4857 sayılı Kanunun 30 uncu maddesinde öngörülen sigorta primi işveren hissesi teşviki; özel sektöre ait işyerlerinde çalıştırılan engelli sigortalıların, sigorta primine esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primi işveren hisselerinin tamamının bu Kanunda öngörülen şartlar dahilinde Hazinece karşılanmasını düzenlemektedir.

4857 sayılı İş Kanununun 30 uncu maddesi kapsamında zorunlu olarak (kontenjan dahili) engelli sigortalı istihdam etmekle yükümlü bulunan özel sektör işverenlerinin çalıştırmakla yükümlü bulundukları engelli sigortalılar ile kontenjan fazlası çalıştırılan engelli sigortalıların, engelli sigortalı çalıştırma zorunluluğu bulunmayan işverenlerce istihdam edilen engelli sigortalıların ve korumalı işyerlerinde çalışan engelli sigortalıların, prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan işveren hissesinin %100’ü Hazinece karşılanmaktadır.

Özel sektör işverenlerinin söz konusu teşvikten yararlanabilmeleri için;

  • Asgari % 40 raporu bulunan Engelli sigortalı çalıştırılması,
  • Aylık prim ve hizmet belgesinin süresi içinde Kuruma verilmesi,
  • Primlerin ödenmiş olması, gerekmektedir.

Sigorta primlerinin sigortalı hissesine isabet eden kısmı ile işveren tarafından ödenmesi gereken (Hazinece karşılanmayan) tutarın, yasal süresi içinde ödenmemesi veya eksik ödenmesi halinde, gerek işveren tarafından ödenmesi gereken kısma gerekse Hazine tarafından karşılanması gereken kısma isabet eden gecikme cezası ve gecikme zammı işverenden tahsil edilecektir.

Ayrıca iş-kur kaydı olmak şartı ile Kuruma engelli olarak kayıtlı sigortalılardan dolayı 7103 sayılı teşvikten 18 ay yararlanılabilir.

Engelli İşçilerin Emeklilik Şartları;

  • Emeklilik için 3 şart mevcuttur. Bunlar sırasıyla prim günü, asgari çalışma süresi ve yaştır. Bu şartlar 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 28. maddesinde sayılmıştır. Engelliler için ilk iki şart aynen geçerlidir. Ancak yaş sınırı emekliler için söz konusu değildir.
  • Aşağıdaki tablolarda engeliler için yıllara göre emeklilik için prim günü ve çalışılması gereken yıl sayısı belirtilmiştir.
                Rapor oranı ve Derecesi
Sigortalılık Başlangıcı I. Derece (Yüzde 80 + ) II. Derece (Yüzde 60-79) III. Derece (Yüzde 40-59)
05.08.1991 ve daha önce 15 yıl- 3600 gün 15 yıl- 3600 gün 15 yıl- 3600 gün
06.08.1991-05.08.1994 arasında 15 yıl- 3600 gün 15 yıl, 8 ay-3680 gün 16 yıl, 3760 gün
06.08.1994-05.08.1997 arasında 15 yıl- 3600 gün 16 yıl, 4 ay-3760 gün 17 yıl, 3920 gün
06.08.1997-05.08.2000 arasında 15 yıl- 3600 gün 17 yıl, 3840 gün 18 yıl, 4080 gün
06.08.2000-05.08.2003 arasında 15 yıl- 3600 gün 17 yıl, 8 av-3920 19 yıl, 4240 gün
05.08.2003-30.09.2008 arasında 15 yıl- 3600 gün 18 yı1-4000 gün 20 yı1-4400 gün

 

İşe Başlama Tarihi Çalışma Gücünde Kayıp Oranı
%60 ve daha çok olanlar %50 – %59 arası olanlar %40 – %49 arası olanlar
01 10 2008-31 12 2008 15 yıl. 3 bin 700 gün 16 yıl. 3 bin 700 gün 18 yıl. 4 bin 100 gün
01 01 2009 – 31.1 2 2009 15 yıl. 3 bin 800 qun 16 yıl. 3 bin 800 gün 18 yıl. 4 bin 200 gün
01 01 2010 – 31 12 2010 15 yıl. 3 bin 900 gün 16 yıl. 3 bin 900 gün 18 yıl. 4 bin 300 gün
01.01.2011 -31.12.2011 15 yıl. 3 bin 960 gün 16 yıl, 4 bin gün 18 yıl, 4 bin 400 gün
01 01.201 2-31.12 201 2 15 yıl. 3 bin 960 gün 16 yıl, 4 bin 100 gün 18 yıl. 4 bin 500 gün
01 01 2013 – 31.12 201 3 15 yıl. 3 bin 960 gün 16 yıl. 4 bin 200 gün 18 yıl. 4 bin 600 gün
01 01.2014 – 31.12 2014 15 yıl. 3 bin 960 gün 16 yıl, 4 bin 300 gün 18 yıl. 4 bin 680 gün
01.01.2015’den sonra 15 yıl. 3 bin 960 gün 16 yıl, 4 bin 320 gün 18 yıl. 4 bin 680 gün

Maluliyeti Sona Eren İşçileri Çalıştırma;

Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan maluliyet ortadan kalkan işçilerin eski işyerlerine alınmalarını istemeleri halinde işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe o andaki koşullarla başka isteklilere tercih ederek almak zorundadır. Aranan koşullar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işçiye alt, aylık ücret tutarında tazminat öder (İK m. 30/V)

 

ALPER ÇALIŞKAN
İş ve Sosyal Güvenlik Uzmanı

Genel

Comments are disabled.